Recensie #3: Hersenschimmen, Bernlef

Hersenschimmen wordt verteld vanuit het perspectief van de ik-persoon Maarten Klein, een 71-jarige man die begint met dementeren. Hij komt uit Nederland, maar woont sinds vijftien jaar in de Verenigde Staten, in Gloucester (Massachusetts), met de trein 1 uur ten noorden van Boston. Zijn geestelijke vermogens verslechteren naarmate het verhaal vordert, terwijl zijn omgeving zich afvraagt wat er met hem aan de hand is. Maarten begint in zijn herinneringen personen door elkaar te halen, verdwaalt als hij de hond uitlaat en vergeet wat hij wilde gaan doen voor hij ergens aan begint. Hij belt de bibliotheek op zoek naar zijn vrouw Vera, die daar al jaren niet meer werkt, informeert naar de gezondheid van een gestorven man en denkt dat hij bij zijn opa en oma aan het logeren is wanneer hij wakker wordt. Terwijl Maartens geheugen verslechtert, wordt het steeds moeilijker voor hem om zaken en personen uit het heden en het recente verleden te herkennen en keert hij in zijn eigen beleving steeds verder terug naar vroegere tijden in zijn leven. Soms is hij ogenblikken helder, dan weer ver weg. Op heldere momenten is hij bang en onzeker over wat hem overkomt en schaamt hij zich voor zijn gedrag en onvermogen. Het wordt steeds moeilijker voor hem om op de woorden te komen waarmee hij zich uit wil drukken.

Maarten begint Dr. Eardly soms aan te zien voor een Amerikaanse officier, Vera voor een verpleegster en de gezinshulp voor het meisje op wie hij verliefd was als jonge man. Hij vergeet hoe hij stukken op de piano moet spelen die hij eerst wel kende. Op zeker moment herkent hij zijn eigen weerspiegeling in de ruit en spiegel niet meer. Soms wordt hij vastgebonden aan zijn bed wakker. Wanneer hij thuis niet meer te handhaven is, wordt hij naar een inrichting gebracht. Wie Vera is, weet hij dan niet meer. De schrijfstijl en zinsbouw worden aan het einde van het boek heel fragmentarisch en daardoor lastig te begrijpen, om te beschrijven wat er in het hoofd van iemand met dementie omgaat.

Ik vond het in het begin van het boek heel bijzonder hoe er vanuit een dementerend iemand is geschreven. Het is heel knap geschreven omdat je eigenlijk de gedachte van een warrig iemand op papier zet terwijl de lezer het nog wel moet begrijpen. Dat is heel mooi gedaan. Aan het einde van het boek, vlak nadat hij in de inrichting terecht is gekomen, wordt het wel lastiger om het boek te begrijpen. Het is dan geschreven in hele korte zinnen en de ik-figuur verandert steeds van onderwerp waardoor je wel heel scherp moet blijven om het te snappen.
Wat ik ook heel mooi vond is dat er stukken worden herhaald, iets wat een dementerend persoon ook doet. Voorbeelden hiervan zijn herinneringen  van vroeger:
“Een wit papier op  een biljartgroen vloeiblad vol inktvlekken en streepjes afgevloeide brieven van papa. Als je lang kijkt zie je er van alles in: dieren, gezichten.”
Dit stuk wordt twee keer herhaald in het boek. Aan dit stuk is ook te zien dat alles heel gedetailleerd wordt opgeschreven.
Ook komen persoonsherkenningen vaak terug:
” Het is een aardige, vriendelijke jongen. Een beetje stilletjes, maar na een pilsje wil hij nog wel eens loskomen.”
Dit wordt ook weer meerdere keren herhaald wanneer deze persoon langskomt in het boek. Het zijn enkel gedachten maar dat laat dus zien hoe vaak een dementerend persoon gedachten herhaalt in zijn hoofd.

Iets wat ik erg mooi vond in het boek was hoe Maarten, de dementerende man uitlegt hoe je om moet gaan met herinneringen. Het zegt het volgende:
“Je moet nooit teruggaan naar plaatsen van vroeger. Dan vernietig je die gloed, de kern van je herinneringen, zoals papa, die, zo oud als hij was, na mama’s dood de auto pakte en alle huizen afging waar hij samen met haar in had gewoond. Een paar waren er afgebroken, in andere woonden vreemde mensen achter geplooide vitrages met vetplanten in de vensterbank. Na die tocht leken zijn herinneringen meer op verzinsels dan op feiten, zei hij en hij was verbitterd omdat de wereld veranderd was en geen rekening met zijn verleden en zijn gemis had gehouden. Niet achterom kijken dus!”
Hier komt ook weer duidelijk naar voren dat dementerende mensen vooral herinneringen hebben aan vroeger. Hij blikt hier ook weer terug op zijn vader wat hij heel vaak doet in het boek.

Ik vond het een heel mooi boek om te lezen en toch ook een beetje spannend. Ik wilde graag weten hoe het verder zou gaan met Maarten en hoe snel zijn situatie zou verslechteren. Door de manier van vertellen leef je je heel erg in, vooral in Vera waar je echt medelijden mee krijgt.
Ik zou dit boek aan iedereen aanraden die een dementerend persoon kent om te begrijpen hoe zo iemand denkt en hoe hij zich voelt.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>